<opracował: chief>

Położenie Tatr

Tatry, najwyższy masyw górski pomiędzy Alpami, a Kaukazem. Otoczony obniżeniami podtatrzańskimi: Podhale, Orawa, Liptów, Spisz oraz masywami górskimi: od północy Pasmo Spisko - Gubałowskie, Beskid Żywiecki, Gorce, Pieniny; od wschodu Magura Spiska, Góry Lewockie; od południa Niżnie Tatry, Wielka Fatra; od zachodu Góry Choczańskie, Pogórze Skoruszyńskie.

Powierzchnia Tatr wynosi 78.500 ha (785 km²), z czego 17.500 ha (175 km²) leży po stronie Polskiej. Długość w linii prostej od Huciańskiej Przeł. do wsch. podnóża Kobylego Wierch wynosi ok. 53 km, a mierzona wzdłuż grzbietu 56,5 km. Przeciętna szerokość to ok. 15 km. 

Najwyższym szczytem jest Gierlach o wysokości 2655 m. n. p. m, dla Tatr Zachodnich - Bystra (2248 m. n. p. m.), dla Tatr Polskich - Rysy (niższy graniczny wierzchołek, 2499 m. n. p. m.).

Wyróżniamy Tatry Zachodnie oraz Tatry Wschodnie, przy czym te ostatnie dzielą się na: Tatry Wysokie i Tatry Bielskie. Oprócz tych nazw pojawiały się inne: Tatry Orawskie, Tatry Liptowskie, Tatry Spiskie, Tatry Jaworzyńskie, czy Tatry Rohackie, obejmujące różne części obszaru.

Przez Tatry przechodzi wododział europejski (Furkaska - Grześ - Wołowiec - Główna Grań - Cubryna - Furkot - grań Solisk), gdzie dorzecza Dunajca i Popradu należą do zlewiska Morza Bałtyckiego, a dorzecza Orawy i Wagu do Morza Czarnego. 

Dzięki specyficznej budowie geologicznej, bogatej faunie i florze, masyw ten w wyraźny sposób odróżnia się od otaczających gór. Występuje tu wiele gatunków roślin i zwierząt, nie spotykanych w pozostałej części Polski. 

W okresie Plejstocenu, Tatry zostały przynajmniej trzykrotnie zlodowacone. Działalność lodowców ukształtowała większość dolin tatrzańskich, nadając tym górom charakter alpejski.

Nazwa pochodzenia ludowego, prawdopodobnie oznaczała skały, teren nierówny, niebezpieczny.

Geologia

Tatry należą do najwyższego masywu górskiego w Centralnych Karpatach Zachodnich, otoczone obniżeniami podtatrzańskimi (Podhale, Orawa, Liptów, Spisz). Dzielą się na Tatry: Bielskie, Wysokie i Zachodnie. Podział ten, wynika ze zróżnicowania budowy geologicznej.

Historię powstawania Tatr, można podzielić na trzy główne etapy chronologiczne., gdzie każdy z nich związany jest z poszczególną erą.

1. era paleozoiczna, związana jest z wykształceniem się głęboko pod ziemią skał krystalicznych, najpierw metamorficznych (okres: dewon i karbon), powstałych z przeobrażenia skał osadowych w skały krystaliczne (łupki krystaliczne, gnejsy) pod wpływem wysokiego ciśnienia, temperatury i związków chemicznych. Następnie w wyniku zastygnięcia magmy wulkanicznej i powtórnego przekrystalizowania skał przeobrażeniowych (okres permu) powstały skały magmowe (granit tatrzański). Także w tym okresie w wyniku ruchów górotwórczych hercyńskich, skały krystaliczne (przeobrażeniowe i magmowe) zostały wyniesione na powierzchnię ziemi w postaci Pratatr. Jednak erozja, działająca na ten masyw przez wiele milionów lat, doprowadziła do zupełnego jego zniszczenia i wyrównania.

2. era mezozoiczna, to zalanie obszaru tatrzańskiego basenami morskimi (Ocean Tetydy) i powstanie w nich skał osadowych. W poszczególnych okresach (trias, jura, kreda) wody te miały różną głębokość w okresach, gdy były płytkie,  z materiału naniesionego przez rzeki, powstawały skały: piaskowce, łupki, margle. Gdy zbiorniki były głębsze, tworzyły się wapienie i dolomity. W okresie wczesnojurajskim dochodziło do blokowych ruchów tektonicznych, podczas których obszar tatrzański został pocięty uskokami rozdzielającymi bloki. Jedne bloki się obniżały i zostały zalane wodą, gdzie powstawały skały. Inne zaś się podnosiły i były na powierzchni. Z tego powodu na części obszaru tatrzańskiego nie ma skał dolnojurajskich i np. wapienie środkowej jury leżą bezpośrednio na skałach triasowych.

   W okresie środkowej kredy, doszło do ruchów tektonicznych, w wyniku których obszar tatrzański został mocno sfałdowany. Dodatkowo na południu oderwała się od trzonu krystalicznego ogromna masa skał osadowych i nasunęła się na skały osadowe tatrzańskie w formie płaszczowin (kriżniańskiej i choczańskiej).

3. era kenozoiczna, to przede wszystkim w okresie trzeciorzędu ponowne zalanie obszaru przez morze (epoka eocenu), w którym m.in. powstały wapienie, dolomity, zlepieńce, a przede wszystkim skały fliszowe (dominujące dziś na obniżeniach podtatrzańskich i w Beskidach). Jednak najważniejszym czynnikiem były ruchy górotwórcze alpejskie w epokach od Oligocenu, po Pliocen i wydźwignięcie się Tatr (także: Alp, Kaukazu, Himalajów...).

   Nie oznacza to jednak, że ówczesne Tatry przypominały dzisiejsze. W tamtej epoce był to masyw górski o głębokich, wciętych "V" kształtnych dolinach rzecznych i o zaokrąglonych wierzchołkach szczytów.

   Należy pamiętać o warstwach skalnych z jakich były zbudowane Tatry podczas wynoszenia. najwyżej znajdowały się skały osadowe eoceńskie (wapienie numulitowe), pod nimi płaszczowina górna choczańska, niżej płaszczowina dolna kriżniańska, potem skały osadowe powstałe na obszarze tatrzańskim, a na końcu skały krystaliczne.

   Wyniesienie Tatr nie przebiegało w linii pionowej, lecz wzdłuż tzw. wielkiego uskoku z dużym nachyleniem w stronę północną. Dlatego dzisiaj mamy w Tatrach charakterystyczny układ skalny. Od północy skały osadowe (kolejność wymieniona powyżej), a od południa skały krystaliczne. Im wyżej skały osadowe były wynoszone, tym erozja mocniej na nie działała. W związku z tym na południu skały osadowe zostały zupełnie zniszczone i dzięki temu odsłoniły się skały krystaliczne (odporniejsze na erozję)

Idąc np. doliną Kościeliską, najpierw mijamy Bramę Kantaka zbudowaną ze skał eoceńskich, dalej na Wyżniej Kirze Miętusiej, czy na Starych Kościeliskach, otaczają nas już skały płaszczowiny kriżniańskiej, należące do tzw. osadowej serii reglowej, potem między Bramą Kraszewskiego, a Raptawicką mamy do czynienia z osadową serią wierchową, czyli skałami osadowymi powstałymi na obszarze tatrzańskim, zaś od głównej grani (od Tomanowego Wierchu Polskiego na zachód) znajdują się skały krystaliczne ciągnące się, aż po południowy kraniec Tatr. Tak więc na południu Tatr nie zobaczymy skał osadowych.

Ostatnie ważne "wydarzenie" w geologicznej historii Tatr, szczególnie istotne dla ich dzisiejszego wyglądu miało miejsce w okresie czwartorzędu. W okresie epoki lodowcowej Tatry uległy trzykrotnemu zlodowaceniu. To właśnie lodowce górskie doprowadziły Tatry do dzisiejszego wyglądu, zamieniając większość dolin rzecznych "V" kształtnych w polodowcowe "U" kształtne, odpowiednio je poszerzając i pogłębiając. W tym czasie zaczął też powstawać w wyniku denudacji chemicznej w wapieniach podziemny kras (jaskinie).

Ok. 11-10 tys. lat temu po ustąpieniu lodowców, zaczęła się najnowsza karta historii Tatr, która trwa do dzisiaj, czyli epoka holocenu, w. której głównym czynnikiem kształtującym Tatry jest erozja mechaniczna i chemiczna.

Fauna

Tatry dzięki swej urozmaiconej budowie oraz alpejskiemu charakterowi jest miejscem w którym zachowały się rzadkie gatunki zwierząt nizinnych oraz ściśle związanych z terenami wysokogórskimi. 

W różnych latach stopień ochrony zwierząt był bardzo zróżnicowany. Jeszcze w II poł. XIX w., było realne zagrożenie wyginięcia w Tatrach świstaków i kozic, przez nadmierne polowania, a przede wszystkim kłusownictwo. Dopiero po powstaniu Towarzystwa Tatrzańskiego, z inicjatywy tej organizacji powstała straż górska, która pilnowała ochrony tych rzadkich zwierząt. Co ciekawe, pierwszymi strażnikami zostali byli kłusownicy (np. Maciej Sieczka), którzy niegdyś w pościgu za zwierzyną dokładnie poznawali odległe zakamarki Tatr.

W XIX w i z początkiem XX, zagrożony był też niedźwiedź brunatny, który był największym wrogiem pasterzy. Po polskiej stronie Tatr praktycznie nie było żadnego osobnika tego gatunku. Jeżeli jakiś przywędrował od strony południowej to z miejsca organizowano na niego polowanie.

Na przełomie XIX i XX w. w dużej części Tatr Jaworzyńskich niejaki hrabia Hohenlohe utworzył rezerwat zwierzęcy, odpowiednio go ogradzając i zatrudniając specjalnych strażników. Niestety inicjatywa powstania tego rezerwatu nie była w ramach ochrony przyrody, lecz z powodów czysto myśliwskich. Podobno sam hrabia miał na koncie zabicie ponad 1000 kozic !!!. Dodatkowym złym elementem "zwierzyńca", było wprowadzanie w Tatry obcych gatunków zwierząt, m.in. koziorożce, czy bizony.

Ważnym dla Tatr wydarzeniem był rok 1954, czyli utworzenie po stronie polskiej TPN-u, a po słowackiej TANAP-u. Dzięki tym obu Parkom Narodowym zostały stworzone odpowiednie warunki dla rozwoju zwierzyny, głównie dzięki ograniczeniu turystyki i powstaniu ścisłych rezerwatów oraz zakazie pasterstwa w Tatrach.

 Jeżeli chodzi o występowanie poszczególnych gatunków zwierząt, ogólnie można je podzielić na trzy grupy:

1. Gatunki występujące wyłącznie w górach, przeważnie w położeniach wyższych (kozica, świstak, nornik śnieżny, płochacz halny,  siwarnik, motyl perłowiec i niepylak apollo).

2. Gatunki które stale występują w górach i poza nimi, czyli większość zwierzyny w Tatrach (m.in. niedźwiedź brunatny, ryś, orzechówka, jarząbek, sarny, jelenie)

3. Gatunki pojawiające się na każdej wysokości napływający z nizin, lecz w górach się nigdy nie rozmnażające (głównie, niektóre owady).

Do osobliwości tatrzańskich, poza świstakiem, kozicą, niedźwiedziem, czy rysiem, należą endemity (chruścik, skoczogonek, darniówka tatrzańska) oraz relikty polodowcowe (siwarnik, czeczotka, skrzelopływka bagienna).

Flora

• wysokość n.p.m., jest wiele gatunków, których główne występowanie znajduje się w strefie reglowej (żywiec gruczołowaty, miodunka ćma, gruszyczka mniejsza, parzydło leśne, obuwnik pospolity, sasanka słowacka,...). Jednak te kwiaty występują także w innych rejonach górskich Polski. Piętro kosówki, to miejsce pośrednie gdzie mieszają się zarówno gatunki reglowe, jak i alpejskie (arcydzięgiel litwor, aster alpejski, bartsja alpejska, dzwonek alpejski, fiołek alpejski, goryczka Klusjusa, goryczka kropkowana, miłosna górska,...). Dopiero od piętra alpejskiego i turniowego, zaczynają się kwiaty typowe dla gór polodowcowych (goryczka przeźroczysta, goździk lodnikowy, pierwiosnek maleńki, rojnik górski, rzeżusznik tatrzański, skalnica darniowa, warzucha tatrzańska, wrotycz alpejski,...).
• podłoże, Tatry zbudowane są ze skał osadowych oraz krystalicznych. W rejonie tych pierwszych, szczególnie gdzie występuje wapien i dolomit, czyli skały bogate w węglan wapnia, wytworzyły się gleby: rędziny oraz pararędziny. Właśnie w tym środowisku można spotkać gatunki, które występują tylko w skałach węglanowych (dębik ośmiopłatkowy, goździk wczesny, mokrzyca Kitaibela, pierwiosnek łyszczak, goryczka Klusjusa, szarotka alpejska,...) . Rejony te są najzasobniejsze w ilość występowania gatunków kwiatów. Wystarczy pójść zielonym szlakiem w Dol. Kościeliskiej miedzy Czerwonym Żlebem, a Chudą Turnią,  Skupniowym Upłazem, na Szeroką Przeł. Bielską, szlakiem z Huciańskiej Przeł. Wyż. na Siwy Wierch, czy po prostu na Nosal, aby obserwować ogromne bogactwo flory tatrzańskiej.
  Nieco inaczej jest w skałach krystalicznych, gdzie wytworzyły się kwaśne gleby rankerów i belic. Tam wyraźnie jest o wiele mniej kwiatów w porównaniu do skał osadowych. Jednak te tereny także mają "swoje i tylko swoje" gatunki (rojnik górski, starzec kraiński, wrotycz alpejski, pierwiosnek maleńki, jatrzębiec alpejski, dzwonek alpejski,...). Często granice miedzy rodzajami skał, można rozpoznać po porastającej roślinności. Dlatego też, gdy ktoś w przyszłości będzie np. szedł na Czerwone Wierchy, to niech zwróci uwagę na zmienność gatunków między Chudą Turnią, a Twardym Upłazem, czy między Małołączniakiem, a Krzesanicą.
  Oczywiście są też gatunki obojętne, które występują zarówno w skałach osadowych, jak i krystalicznych  (fiołek dwukwiatowy, podbiałek alpejski, ciemierzyca zielona, bodziszek leśny,...).
• pora roku, każdy okres: wiosna, lato, czy jesień ma swoje charakterystyczne gatunki, których nieraz czas występowania to zaledwie 1-2 miesiące. Ale oczywiście są też takie, które spotkamy nawet przez 5 miesięcy. Pierwsze kwiaty wiosenne, pojawiają się w Tatrach nawet w II poł. marca (lepiężnik biały, sasanka słowacka). Często jeszcze śnieg nie zdąży stopnieć, a one już wydobywają się z pod niego. Jednak w kwietniu  i maju przybywa ich zdecydowanie więcej (szafran spiski, mrzygłód głodek, pierwiosnek wyniosły, pleszczotka górska, knieć górska, podbiał pospolity, kuklik górski,...). Najbogatszym okresem występowania kwiatów jest czerwiec, ale tylko dla skał osadowych (aster alpejski, goryczka wiosenna, szarotka alpejska, goryczka Klusjusa, naradka włosista, tłustosz alpejski...), gdyż w krystalicznej części w wyższym położeniu często zalega dość długo śnieg. Okres wakacji to czas dla rejonów krystalicznych, szczególnie tych gatunków najwyżej położonych. Niestety w rejonach osadowych wiele kwiatów już obumiera. Od końca sierpnia zaczynają pojawiać się gatunki jesienne (goryczka orzęsiona, goryczka krzyżowa, goryczka trojeściowa,...), jednak najpóźniejszym z nich jest zimowit jesienny, którego możemy spotkać nawet w późnym listopadzie.
     Kiedy okres jesienny bywa bardzo ciepły, to niektórym kwiatom trochę się zaczyna "mieszać" i np. w październiku zaczynają rosnąć poszczególne gatunki wiosenne (pierwiosnek wyniosły, pleszczotka górska, podbiał pospolity).
  
  
• inne,pozostaje jeszcze wiele czynników wpływających na występowanie kwiatów, jak: wystawa (np. zachodnia), gat., naskalne, rosnące na piargach i żwirkach, w terenach podmokłych i przy źródliskach, itp..